राजनीतिक इतिहास लेखन जब सत्ताकेन्द्रित हुन्छ, त्यहाँ भुइँमान्छेको आवाज हराउँछ। आन्दोलनका नायकहरू, निर्णय गर्ने नेताहरू, तथा शिखरका संघर्ष मात्रै होइन, समाजको गहिराइमा पस्न सके मात्रै एउटा यथार्थपरक इतिहास लेखिन्छ। डा. विन्दा पाण्डेको ‘भुइँमान्छे’ त्यही प्रयासको उत्कृष्ट उदाहरण हो—जहाँ वामपन्थी आन्दोलनका अविस्मरणीय संघर्षहरू केवल केन्द्रीय पात्रका दृष्टिबिन्दुमा सीमित छैनन्, तर आन्दोलनमा रगत, पसिना, आशा र आत्मबल दिएका मौन जनसाधारणका कथाहरू पनि समेटिएका छन्।
लेखक परिचय – एक प्रतिबद्ध जीवनको प्रतिबिम्ब
डा. विन्दा पाण्डे नेपाली वाम आन्दोलनमा किशोरावस्थादेखि सक्रिय एक अग्रणी राजनीतिकर्मी हुन्। उनी केवल महिला भएर होइन, बरु निरन्तरता, लगाव र वैचारिक प्रतिबद्धताले आजको ठाउँसम्म आइपुगेकी एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुन्। उनी एसियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, थाइल्याण्डकी पूर्वविद्यार्थी हुन् र हालै सन् २०२४ मा एआईटी विशिष्ट पूर्वविद्यार्थी पुरस्कारबाट सम्मानित भएकी छन्। यो पुरस्कार केवल उनको व्यक्तिगत उपलब्धिको मात्र होइन, नेपाली सार्वजनिक सेवा क्षेत्रप्रतिको योगदानको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको पनि परिचायक हो।
पुस्तकको संरचना र विषयवस्तु
‘भुइँमान्छे’ पुस्तकलाई लेखकले पाँच खण्डमा विभाजन गरेकी छन्। हरेक खण्डले वाम आन्दोलनको भिन्न चरण र दृष्टिकोणलाई समेट्छ।
पहिलो खण्ड: नेकपाको स्थापना, विकास र विस्तार
यस खण्डमा नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको उदयदेखि लिएर एमालेको एकल हैसियतमा आम निर्वाचनसम्मको यात्रा प्रस्तुत गरिएको छ। किसान आन्दोलन, पार्टीमाथिको प्रतिबन्ध, को–अर्डिनेसन केन्द्र हुँदै माले र एमालेको निर्माण, महाधिवेशनहरूको संक्षिप्त विवरण र प्रमुख राजनीतिक घटनाक्रमलाई तार्किक र सिलसिलेवार रुपमा उजागर गरिएको छ। जनआन्दोलनदेखि गणतन्त्रसम्म, संविधान सभा निर्वाचनदेखि हालको सत्ताको पुनर्गठनसम्मको विश्लेषण यस खण्डमा समेटिएको छ। पाठकले यिनै पंक्तिहरूमा नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको संस्थागत यात्रा बुझ्न सक्छन्।
दोस्रो खण्ड: पुनर्गठन प्रक्रियामा कम्युनिस्ट आन्दोलन
यो खण्डले नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको वैचारिक अन्तरविरोध र सांगठनिक पुनर्गठनको संवेदनशील प्रक्रियालाई उजागर गर्छ। विशेषगरी ‘राजनीतिक स्वतन्त्रता कि पार्टी स्वतन्त्रता?’ भन्ने बहसलाई लेखकले शालीनता र गहिराइका साथ प्रस्तुत गरेकी छन्। यहीँ ‘जेलब्रेक’ (कारागार मुक्ति योजना) को प्रसंग आउँछ, जुन नेपालको वाम आन्दोलनमा एक साहसी अभियानको रूपमा स्मरणीय छ।
यस खण्डमा उल्लेख गरिएका नेत्रलाल अभागीको कविताबाट आन्दोलनको आत्मा छर्लङ्ग बुझिन्छ:
आँधी र हुरी नचलेका बेलामा,
वातारण शान्त र स्तब्ध भएको घडीमा,
एउटा नरकट पनि छाती खोलेर ठिङ्ग उभिन सक्छ।
आँधी र हुरी चलिरहेका बेलामा,
वातावरण गतिशील र अशान्त भएको घडीमा
पहाडको चुचुरोमाथि
आँधी र हुरीसँगै पौंठेजोरी खेल्दै,
एउटा सतिसाल ठिङ्ग उभिन सक्छ।
यो कविताले आन्दोलनमा टिक्न केवल उपस्थिति होइन, साहस, स्थायित्व र आत्मबल चाहिन्छ भन्ने गहिरो सन्देश दिन्छ। नरकट र सतिसालको यो रूपकले आन्दोलनमा हुने पात्रहरूको वर्गीकरण स्पष्ट पार्दछ।
तेस्रो खण्ड: मालेको निर्माण र विकास
यस भागमा लेखकले खासगरी लुम्बिनी, गण्डकी, मधेसका क्षेत्रहरूमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको जरा गाड्ने प्रयासहरूको विस्तृत दस्तावेज प्रस्तुत गरेकी छन्। भूमिगत कालखण्डमा पार्टीले कसरी काम गर्यो, कसरी सीआईडीहरू भित्र घुसे, कसरी कठोर अनुशासन पालन गरिरहँदा पनि कतिपय महिलाविरुद्ध हिंसा भए। ती सबै पक्ष यस खण्डमा प्रामाणिक ढंगले समेटिएका छन्।
पार्टी र वैदेशिक सम्बन्धबारे पनि ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट लेखिएको छ। भारतीय र चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीसँगको सम्बन्ध, भूमिगत अवस्थामा बेइजिङसम्मको यात्रा र राजनीतिक सन्देशका आदान–प्रदानले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले कस्तो अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव ग्रहण गर्यो भन्ने कुरा बुझिन्छ।
चौथो र पाँचौँ खण्ड: भुइँमान्छेको भूमिका र अनुभव
यी खण्डहरू पुस्तकको शीर्षकसँग सीधा मेल खाने हिस्सा हुन्। यहाँ राजनीतिक इतिहासको केन्द्रभन्दा पर रहेका भुइँमान्छेका अनुभव, योगदान र त्यागको वर्णन गरिएको छ। नाम चलेका नेताभन्दा पर रहेका ती कार्यकर्ताहरू जो गाउँमा पार्टीको प्रचार गरे, सूचना पुर्याए, आश्रय दिए, संकटमा उद्धार गरे—त्यस भूमिकाको उच्च सम्मान र संवेदनशील चित्रण छ।
यी खण्डमा आएका केही सन्दर्भहरूले पाठकलाई भावुक बनाउँछ। कुनै नेताका स्मृतिमा ‘धेरै सपना बाँकी छ’ भन्ने अनुभूति आउँछ, कुनै कार्यकर्ताको जीवनसंगर्षले जीवन र आन्दोलनको परिभाषा फेरिन्छ।
भाषाशैली र अनुसन्धान
पुस्तक सरल भाषामा लेखिएको छ, तर त्यसपछाडि लेखकको दीर्घकालीन राजनीतिक अनुभव, अनुसन्धान क्षमता र वैचारिक स्पष्टता प्रष्ट झल्किन्छ। विन्दा पाण्डेले घटनाहरूको संक्षिप्त वर्णन मात्र गर्नुभएको छैन, ती घटनाक्रमसँग जोडिएका तात्पर्य, सन्दर्भ र पारस्परिक सम्बन्धहरूको पनि गहिरो विश्लेषण गर्नुभएको छ।
एकातर्फ इतिहासको खाका कोर्ने कठोर प्रयास छ भने अर्कातर्फ इतिहासमा हराइरहेका पात्रहरूको आत्मसम्मान पुनःस्थापित गर्ने कोमलता पनि छ। यो संयोजन डा. पाण्डेको लेखकीय परिपक्वता र राजनीतिक अनुभूतिका कारण सम्भव भएको हो।
पुस्तकको महत्त्व र सान्दर्भिकता
‘भुइँमान्छे’ वाम आन्दोलनको पक्षधर पुस्तक मात्र होइन, यो एक ऐतिहासिक दस्तावेज हो जसले कुनै पार्टीको शिर नउचालेर त्यसभित्रका मौन पात्रहरूको उज्यालो देखाउँछ। यसले आजको पुस्तालाई आन्दोलन कसरी जन्मन्छ, कसरी बाँच्दछ, र कसरी परिपक्व हुन्छ भन्ने जानकारी दिन्छ।
आज जब लोकप्रियतावादी ध्रुवीकरण र इतिहासको सरलीकरण हुँदैछ, ‘भुइँमान्छे’ जस्तो पुस्तकले इतिहासको बहुल आयाम सम्झाउने काम गर्छ। यसले लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता, आन्दोलनप्रतिको बोध र नेतृत्वप्रतिको उत्तरदायित्वबोध सुदृढ बनाउँछ।
निष्कर्ष
डा. विन्दा पाण्डेको ‘भुइँमान्छे’ केवल पुस्तक मात्र होइन—यो संघर्षको स्मारक हो। प्रत्येक पृष्ठमा पसिना छ, प्रत्येक सन्दर्भमा सपना छ, र प्रत्येक अनुभूतिमा एउटा वैचारिक आदर्शको झलक छ। यो पुस्तक वाम आन्दोलन बुझ्न चाहनेका लागि मात्र होइन, यथार्थमा आधारित वैकल्पिक इतिहास खोज्ने सबैका लागि अनिवार्य दस्तावेज हो। आफ्ना अधिकार र मुक्तिका लागि नेताहरूलाई देउतास्वरुप मानेर आफ्ना बालबच्चाका छाक समेत काटी जोगाएका नेताहरूले आन्दोलाप्रति अन्याय कहिले नगरुन् भन्ने एकमात्र आश राखेका छन् भुइँमान्छेले। इतिहास सधैँ शिखरले मात्रै होइन, भुइँबाट पनि लेखिन्छ।
https://nepalkhabar.com/blog/241392-2025-6-24-15-40-8